احرار: مدير کل امور فني دفتر استانداري آذربايجان شرقي گفت : پروژه هاي شهري بدون عارضه سنجي ترافيکي خيابان هاي تبريز را گرفتار ترافيک مي کند و قوانين موجود هنوز نتوانسته اند کنترل کنند.
سهيلا عباسپور ----ترافيک سنگين در تبريز فقط صفي از خودروهاي بيحرکت نيست؛ نشانهاي است از لحظهاي که يک شهر از نفس ميافتد. هر بار که سرعت عقربهها از سرعت خودروها جلو ميزند، زمان، سوخت و آرامش شهروندان همزمان هدر ميرود. پژوهشهاي جديد نشان ميدهد اين قفلشدگي شهري اتفاقي نيست؛ ترافيک سنگين اغلب از چند نقطه مشخص شروع ميشود؛ گلوگاههايي مثل تقاطعهاي پرتردد، ورودي بزرگراهها يا مسيرهايي که ناگهان باريک ميشوند. همانجا که يک اختلال کوچک، دومينوي ايست کامل را به راه مياندازد.
خطرناکترين بخش ماجرا، دقايق اول است. دادههاي واقعي شهري نشان ميدهد ترافيک سنگين با سرعت چشمگير شکل ميگيرد، اما فروکشکردنش زمانبر و فرسايشي است. اگر در دقايق ابتدايي، ازدحام شتاب بگيرد، احتمال اينکه به بحراني طولانيمدت تبديل شود بسيار بالاست. اين بازه کوتاه، خط مقدم مديريت شهري است؛ جايي که تشخيص زودهنگام گلوگاهها و تحليل لحظهاي سرعت خودروها ميتواند پيش از قفلشدن خيابانها، شهر را نجات دهد.
کلانشهر تبريز اين روزها با مشکل جدي ترافيک دست و پنجه نرم ميکند. خيابانها و بزرگراههاي اين شهر حتي در ساعات غيرپيک هم گاهي مملو از خودرو هستند و مسيرهايي که معمولاً ده دقيقه طول ميکشيد، به بيش از يک ساعت زمان نياز دارند. در نشستي تخصصي بررسي ابعاد مختلف اين موضوع، با مديران ترافيک شهري و مسئولان مربوطه، ابعاد و ديدگاههاي مختلف اين پديده مورد بحث و بررسي قرار گرفت.

ترافيک، چالش جهاني و محلي
بابک رضيمنش، مديرکل دفتر فني استانداري آذربايجان شرقي، با اشاره به اهميت موضوع ترافيک اظهار کرد: ترافيک از جمله موضوعاتي است که با وجود اهميت، ضرورت و حساسيت بالا، بهدليل ماهيت کلانشهري دنياى مدرن، بهطور فزايندهاي در حال گسترش است. مدرنيته به سمت افزايش روزافزون جمعيت و شکلگيري پديده کلانشهري رفته و چالشهاي متعددي در همهجا بروز يافته است.
وي افزود: مسائل مبتلابه شهرنشيني نهتنها مختص ايران نيست، بلکه در سطح جهاني مطرح است و جوامع مختلف در حوزههاي اجتماعي، اقتصادي، سياسي و عمراني با چالشهاي جدي روبهرو هستند؛ چالشهايي که در کلانشهرها نمود و بروز جديتري پيدا ميکنند.
وي افزود : در برخي شهرها ممکن است پديده ترافيک هنوز آنچنان که بايد و شايد بهعنوان يک معضل شهري خود را نشان نداده باشد، اما اين موضوع بههيچوجه به معناي عدم مواجهه آن شهرها با مشکلات ترافيکي در آينده نيست.
رضي منش ادامه داد : در دنيا کشورهايي وجود دارند که عليرغم جمعيت بالا و تعداد زياد خودروها، با نگاه نو به موضوع ترافيک و ساير چالشهاي شهري مانند پسماند، توانستهاند اين مسائل را از چالش به فرصت تبديل کنند. براي نمونه در حوزه پسماند با بهرهگيري از تجربيات نوين اقدام به توليد RDF کردهاند؛ در حالي که اين موضوع در بسياري از جوامع، از جمله کشور ما، همچنان بهعنوان يک چالش مطرح است.
او با تأکيد بر نقش فرهنگ و آموزش گفت: بخش قابل توجهي از مشکلات ترافيکي، ريشه در فرهنگ و آموزش دارد. تکتک شهروندان ميتوانند در حل مسائل ترافيکي نقش مؤثري ايفا کنند و رسانهها بهعنوان يک سرمايه جمعي بسيار اثرگذار هستند.
رضي منش ادامه داد : ترافيک موضوعي است که با وجود پيچيدگي، قابليت مديريت دارد و با مؤلفههاي مختلفي در ارتباط است که بايد در کنار يکديگر قرار گيرند. با تکميل اين پازل، ميتوان مسائل ترافيکي را بهدرستي مديريت کرد.
او تاکيد کرد : سه عامل اصلي انسان، خودرو و جاده بهعنوان اضلاع مثلث ترافيک نقشآفرين هستند و ميزان اثرگذاري هر يک، بسته به شرايط متفاوت است.
افزايش جمعيت و خودرو، فشار بر معابر
معاون حملونقل و ترافيک شهردار تبريز با بيان روند رشد جمعيت و خودروهاي شهر گفت: در سال 1357 جمعيت تبريز حدود 600 هزار نفر بود و تنها 30 هزار خودرو در شهر وجود داشت. امروز جمعيت به حدود يک ميليون و 800 هزار نفر رسيده است و تعداد خودروها به حدود يک ميليون دستگاه رسيده است. در اين مدت، جمعيت، وسعت شهر و شبکه معابر حدود سه برابر شده، اما تعداد خودروها 30 برابر افزايش يافته است.
او افزود : اين موضوع نشان ميدهد شهروندان از نظر اقتصادي توانمندتر شدهاند، اما وابستگي و نياز به استفاده از خودرو شخصي نيز افزايش يافته است؛در بعضي کشورها و شهرهاي اروپايي تعداد خودروها حتي سه برابر ماست، اما ميزان استفاده از خودرو بسيار کمتر است.
روشني در ادامه به وضعيت رتبههاي کشوري تبريز اشاره کرد: تبريز در سال گذشته از نظر شدت ترافيک رتبه دوم کلانشهرهاي کشور را داشته، اما امسال اين رتبه به سوم کاهش يافته است.

وي ادامه داد : تبريز موفق به کسب رتبه اول در ارزيابي عملکرد در حوزه بهبود وضعيت ترافيک شده است که دستيابي به اين جايگاه، کار دشوار و حاصل تلاش مجموعه مديريت شهري بوده است.
روشني گفت : از مجموع بودجه 40 هزار ميليارد توماني شهرداري تبريز، 28 هزار ميليارد تومان به بخش عمراني اختصاص يافته است که حدود 60 درصد از اين اعتبارات عمراني به حوزه حملونقل و ترافيک تعلق دارد.
او با تأکيد بر ضرورت تداوم ارتقاي وضعيت ترافيکي اظهار کرد: براي اينکه بتوانيم جايگاه نخست خود را در ارزيابيها حفظ کنيم، لازم است ميزان بودجه اين حوزه افزايش يابد؛ اول شدن مهم است، اما مهمتر از آن، اول ماندن است.
ايمني يا رواني جريان ترافيک ، يا هر دو؟
محمد رضا روشني با توضيح اين که چالش اصلي کنوني اين است که وضعيت را بهدرستي مديريت کنند، گفت: يک چالش جدي اين است که شهروندان کمتر به ايمني ترافيک توجه ميکنند. علت اصلي بالا بودن تلفات، بيتوجهي به اصول ايمني است، اما مطالبه عمومي بيشتر بر روانتر شدن ترافيک متمرکز شده است؛ موضوعي که در بعضي موارد با ايمني ترافيک در تضاد قرار ميگيرد.
او با تأکيد بر ضرورت تداوم ارتقاي وضعيت ترافيکي اظهار کرد: براي اينکه بتوانيم جايگاه نخست خود را در ارزيابيها حفظ کنيم، لازم است ميزان بودجه اين حوزه افزايش يابد؛ اول شدن مهم است، اما مهمتر از آن، اول ماندن است.
.اوتاکيد کرد: اگر صرفاً با روانتر کردن جريان ترافيک سرعت خودروها را افزايش دهيم، سطح ايمني کاهش يافته و تعداد تصادفات و در نتيجه تلفات انساني افزايش مييابد. ايجاد تعادل ميان رواني ترافيک و ايمني، يکي از مهمترين اولويتهاي مديريت شهري در حوزه حملونقل است.
روشني توضيح داد : اجراي طرحها مانند تعريض خيابانها، ساخت بزرگراه و تقاطعهاي غيرهمسطح باعث افزايش سرعت متوسط خودروها ميشود و در نتيجه تلفات نيز افزايش پيدا ميکند؛ موضوعي که از سوي نهادهاي مختلف مورد پيگيري قرار ميگيرد. از سوي ديگر، زماني که براي افزايش رواني ترافيک روگذر احداث ميشود، ناچار ميشوند براي کنترل سرعت و حفظ ايمني، دوربينها و ثبت تخلف نصب کنند.
او درباره رويکردهاي جهاني اظهار کرد: در دنيا دو رويکرد اصلي در حوزه حملونقل و ترافيک وجود دارد؛ رويکرد خودرومحور و رويکرد انسانمحور؛ در رويکرد خودرومحور، سياستها بر توسعه زيرساختهاي خودروئي متمرکز است؛ از جمله تعريض خيابانها، احداث بزرگراهها و افزايش تقاطعهاي غيرهمسطح. کشورهايي مانند آمريکا نمونه بارز اين رويکرد هستند.
وي ادامه داد : در مقابل، رويکرد انسانمحور تأکيد دارد که به جاي ساخت بزرگراه و تقاطعهاي غيرهمسطح، بايد شرايطي فراهم کرد تا مردم کمتر از خودرو شخصي استفاده کنند.
او اضافه کرد : رويکرد خودرومحور در دنيا بسيار پرهزينه است و در مجامع علمي و تخصصي به اثبات رسيده که احداث روگذرها و بزرگراهها لزوماً باعث کاهش ترافيک نميشود، بلکه در بسياري از موارد شهروندان را به استفاده بيشتر از خودرو تشويق ميکند. اين سياستها علاوه بر افزايش حجم تردد خودروها، موجب افزايش سرعت وسايل نقليه شده و در نتيجه، پيادهروي و دوچرخهسواري را ناايمنتر ميکند؛ به همين دليل بسياري از شهرهاي دنيا به سمت رويکرد انسانمحور و توسعه حملونقل پايدار حرکت کردهاند.
روشني به تجربيات جهاني در مديريت ترافيک شهري اشاره کرد و گفت: در اروپا رويکرد غالب، انسانمحور است و سياستها عمدتاً به سمت توسعه حملونقل عمومي، بهويژه حملونقل ريلي، حرکت کردهاند. همچنين پيادهروي و دوچرخهسواري بهطور جدي تشويق ميشود. اين رويکردها کمهزينهتر هستند و در عين حال به کاهش ترافيک نيز منجر ميشوند.
وي ادامه داد : حتي در ايالات متحده آمريکا نيز به اين نتيجه رسيدهاند که در گذشته مسير نادرستي را طي کردهاند و سياستي با عنوان جنبش نوسازي شهري را دنبال ميکنند تا دوباره به سمت شهرهاي انسانمحور بازگردند؛ هرچند به دليل توسعه افقي شهرها، اجراي اين سياستها با محدوديتهايي همراه است.
معاون حمل و نقل و ترافيک شهردار تبريز افزود: در داخل کشور همچنان مطالبه عمومي بيشتر خودرومحور است؛ مردم تعريض معابر و ساخت تقاطعهاي غيرهمسطح را مطالبه ميکنند و از نصب دوربينهاي کنترل سرعت انتقاد دارند.
روشني خاطرنشان کرد: از نظر تعداد دوربينهاي ثبت تخلف، تبريز پيشتر رتبه بيستم بود، اما اکنون به رتبه نخست رسيده و حتي از تهران نيز پيشي گرفته است؛ با اين وجود انتقادها همچنان ادامه دارد، زيرا بخشي از مطالبات عمومي صرف هزينه در مسيرگشايي و احداث تقاطعهاست.
وي ادامه داد : اگر شهرداري اين اقدامات عمراني مانند احداث تقاطعهاي غيرهمسطح و مسيرگشايي را انجام ندهد، اين تصور ايجاد ميشود که مديريت شهري عملکرد مؤثري نداشته است.
راهکارها و آموزهها؛ آموزش، مقررات و مهندسي
روشني تاکيد کرد: ترافيک چندوجهي است و براي حل اين موضوع بايد در چند بعد همزمان کار کرد؛ اصليترينها يکي آموزش، ديگري اجراي مقررات راهنمايي و رانندگي و آخرين موضوع مهندسي ترافيک است. در اين حوزه اقدامات جامع بايد شکل گيرد تا مشکل ترافيکي قابل حل شود.
حجم بالاي خودرو، فرسودگي و ضعف حملونقل عمومي
رئيس پليس راهور تبريز، با اشاره به وضعيت ترافيک شهري گفت: گرههاي ترافيکي و تراکم ترافيک محور اصلي اين جلسه است. در حال حاضر حدود 950 هزار دستگاه وسيله نقليه در سطح شهر تردد ميکنند که اين حجم بالا تأثير مستقيم بر افزايش تراکم ترافيک دارد.
او افزود: در يکي از تصادفات اخير در پل خطيب، خودروي شخصي با قدمت بيش از 40 سال دچار سانحه شد؛ اين موضوع نشاندهنده نقش فرسودگي و وضعيت نامطلوب ايمني در افزايش تبعات تصادفات است. تعداد چنين خودروهاي فرسوده در شهر کم نيست و سهم قابل توجهي از ترافيک را تشکيل ميدهند.

جهانگير جهانگيري با مقايسه وضع ايران با ساير کشورها توضيح داد: در بسياري از کشورها، با وجود تعداد بالاي وسايل نقليه، هزينه استفاده از خودرو شخصي بسيار بالا است و شهروندان تمايل کمتري به استفاده از آن دارند. اما در تبريز، مردم ناچارند از خودرو شخصي استفاده کنند، زيرا زيرساختهاي حملونقل عمومي کافي نيست و امکانات موجود نيز فرسوده و کمتعداد است.
او ادامه داد: برخي کاربريهاي مزاحم ترافيکي و تصميمگيريهاي پراکنده در نقاط مختلف شهر مشکلات ترافيکي را تشديد ميکنند؛ به عنوان مثال از يک سو به وجود پارکينگها ايراد گرفته ميشود و از سوي ديگر مجوز احداث پارکينگ صادر ميشود؛ اين تناقضها خود به افزايش مشکلات ترافيکي منجر ميشود.
هسته مرکزي؛ خيابانهاي تنگ و فشار ترافيک
جهانگيري با اشاره به مشکلات در هسته مرکزي شهر گفت: در برخي مناطق مانند کلينيک سلامت، به نظر ميرسد اقدامات مديريت شهري با انتقادات مردم مواجه شده است. به عنوان مثال، پل پيشقدم و پل خانلي احداث شدند، اما در کنار آن کاربريهاي مزاحم نيز ايجاد شده که مشکلات ترافيکي را تشديد ميکنند. شهروندان انتظاردارند اقدامات شهري در راستاي رفاه آنها باشد، اما محدوديتهاي فضايي و جغرافيايي باعث شده اين تعارضها بروز کند.
او توضيح داد: بسياري از خيابانهاي هسته مرکزي، مانند خيابانهاي اطراف پاستور قديم، قطعات کوچک و باريک هستند. ساختمانهاي قديمي با يک يا دو خودرو رفت و آمد دارند، اما وقتي مجوز ساخت ساختمانهاي چندطبقه با دهها واحد صادر ميشود، ظرفيت اين معابر براي ترافيک کافي نيست و فشار زيادي به خيابان وارد ميشود
باز کردن مسيرها با پل و زيرگذر، کافي نيست؛ بايد معابر انسانمحور بسازيم
جهانگيري تاکيد کرد : در اين شرايط، اگر تنها با پلها، روگذرها و زيرگذرها مسير خودروها را باز کنند، اين راهکار صرفاً جريان خودروها را تسهيل ميکند و به جابهجايي انسانها توجه نميشود.
او گفت:بايد به سمت معابر انسانمحور در هسته مرکزي شهر حرکت کنيم و زيرساختهايي فراهم شود.
رضيمنش درباره دليل اجرا نشدن طرح پيادهراه دانشسرا تا ميدان نماز توضيح داد: اصليترين موانع، نبود بسترهاي فرهنگي، عدم پذيرش جامعه ذينفع و ضعف توان مسئولان در اقناع جامعه هدف بوده است؛ اين يکي از فاخرترين طرحها بود که ميتوانست اجرا شود. اگر از اصناف ميخواستيم مسير را به جاده تبديل کنيم و خودروها تردد کنند، همه اعتراض ميکردند؛ زيرا پيادهراه نه تنها اقتصاد منطقه را متحول ميکند، بلکه ارزش افزوده آن را ده برابر افزايش ميدهد.
او درباره طرح پيادهراه هسته مرکزي شهر توضيح داد: مدلسازي انجامشده نشان ميداد اين طرح ميتواند ترافيک منطقه را کاهش دهد. تحقيقات نشان ميداد 88 درصد خودروهاي تبريز در هر سفر يک يا دو سرنشين دارند، بنابراين حجم خودروها قابل مديريت است.
مديريت ترافيک با راهکارهاي هوشمند و مشارکت جامعه مؤثرتر از افزايش نيروهاي پليس است
مدير کل امور فني دفتر استانداري آذربايجان شرقي افزود: مسائل ترافيکي علت و معلولي هستند. براي اجراى اين طرح تلاش شد نگراني اصناف و کسبه کاهش يابد و مشکلي براي اقتصاد منطقه ايجاد نشود. وظيفه مسئولان اقناع جامعه هدف بود که تاکنون محقق نشده است. او بر تلاش براي فراهم کردن شرايط اجراي طرح با برگزاري جلسات و هماهنگيها تأکيد کرد.
مديريت ترافيک بهتر است با راهکارهاي هوشمند و برنامهريزي درست حل شود، نه صرفاً با افزايش تعداد پليس. استفاده از بسترهاي جامعه، شرايط محلي و تکنولوژيهاي نوين مؤثر است. دوربينها و سيستمهاي هوشمند مديريت ترافيک در تبريز موفق بوده و ميتواند راهگشا باشد.
توسعه حملونقل عمومي و ارتقاي ايمني جادهها و شهرها در مديريت ترافيک تبريز در اولويت است
رضيمنش درباره شاخصهاي ترافيکي گفت: در بحث مديريت ترافيک، شاخصهاي متعددي تعريف شده و تمرکز روي شاخصهايي مانند ترافيک حملونقل عمومي و ايمني جادهها و شهرهاست.
او افزود: در توسعه حملونقل عمومي ضعيف عمل کردهايم و بايد عملکرد بهتري داشته باشيم؛ خوشبختانه به اين موضوع تمرکز شده است.
ارتقاي ايمني نيز از اولويتهاست، زيرا تعداد کشتهها در جادهها و حتي تصادفات شهري امروز از جادهاي پيشي گرفته و اين زنگ خطري جدي است. بايد ارتباط تنگاتنگي بين طراحي شهري و ترافيک برقرار شود و توجه ويژهاي به کاربريهاي سفرزا صورت گيرد.
بدون عارضهسنجي، پروژههاي شهري تبريز ترافيکساز ميشوند
رضيمنش با تأکيد بر ضرورت توجه جدي به آثار ترافيکي پروژههاي بزرگ شهري گفت: اگر پروژهاي بدون رفع نواقص و بدون انجام مطالعات لازم اجرا شود، با توجه به همان تقاضاي سفر در همان محدوده و با ظرفيت محدود معابر و دسترسيها، قطعاً ترافيک شهر تبريز با مشکلات جدي مواجه خواهد شد.
وي ادامه داد : ساير پروژههاي در حال اجراي تبريز نيز مشمول مبحث 33 مقررات ملي ساختمان هستند؛ اين مبحث که بهتازگي ابلاغ شده، بيانگر توجه ويژه حاکميت به موضوع ترافيک شهري است. بر اساس اين مقررات، هر ساختماني که بيش از 100 تردد در ساعت ايجاد کند، موظف به انجام عارضهسنجي ترافيکي است و صدور مجوز بدون انجام اين مطالعات امکانپذير نيست.
رضيمنش درباره وظايف قانوني شوراي ترافيک گفت: شوراي ترافيک وظيفه دارد از اجراي پروژههايي که بدون هماهنگي و بدون پيشبيني الزامات ترافيکي هستند جلوگيري کند. متأسفانه عدم هماهنگي بين دستگاهها يکي از معضلات اصلي در اين حوزه است.
او ضمن اشاره به پروژه ساختمان تأمين اجتماعي در خيابان 29 بهمن گفت: اين پروژه حدود 6 تا 7 ماه براي دريافت پروانه در حال پيگيري است و شامل 327 تخت بيمارستاني ميشود. پس از بررسي در کميسيون ماده 100 به شوراي ترافيک و سپس به شهرداري ارجاع داده شد. شهرداري از طريق کميته تخصصي پروژه را ملزم به استفاده از مشاور ترافيک کرده است و عليرغم صرف هزينههاي قابل توجه، تأکيد دارد تا زمان انجام کامل عارضهسنجي ترافيکي، امکان ادامه روند اجرايي پروژه وجود ندارد؛ هرچند اين بيمارستان ظرفيت مهمي براي شهر است.
رضيمنش: توسعه شهري بدون رعايت ترافيک و مناسبسازي، مشکلات جديد ايجاد ميکند
رضيمنش درباره حمايت از سرمايهگذاري گفت: مخالف ورود سرمايهگذار نيستيم، اما اجازه نميدهيم براي حل يک مسئله، چندين مشکل جديد بهويژه در حوزه ترافيک و مناسبسازي فضاي شهري ايجاد شود. اصل اساسي ساماندهِي و جلوگيري از رويشهاي جديد و بدون ضابطه است.
او با اشاره به پيگيري هشتماهه موضوع هتل–بيمارستان کمکپناه پرديسان افزود: برخي ساختمانها در گذشته ايجاد شدهاند و ما امروز وارث آنها هستيم، اما وظيفه داريم از ايجاد ساختوسازهاي جديد بدون رعايت اصول، بهويژه حقوق افراد داراي معلوليت، جلوگيري کنيم. امروز ديگر احداث ساختمان بدون توجه به مناسبسازي قابل قبول نيست و قوانين لازم در اين زمينه وجود دارد.
رضيمنش در ادامه به حوزه ترافيک گفت: با وجود دانش روز، هوش مصنوعي و امکانات موجود، تکرار روشهاي قديمي در مديريت نقاط حادثهخيز غيرقابل قبول است. هرچند محدوديتهايي ناشي از قوانين وجود دارد، اما تا زمان اصلاح آنها، رسالت ما مکاتبه، پيگيري و ارائه راهکار قانوني است.
وي مدرسهها، کاربريها و طراحي شهري رضيمنش تمرکز کاربريها، از جمله مدارس غيرانتفاعي، را يکي از چالشهاي جدي شهر تبريز دانست و افزود : در برخي مناطق، تمرکز بالاي مدارس موجب ايجاد تقاضاي سفر و ترافيک شده، در حالي که ابزار قانوني کافي براي جلوگيري وجود ندارد؛ همين موضوع پيچيدگي مسائل شهري را نشان ميدهد.
او در تأکيد بر بازنگري در طراحي شهري گفت: تلفيق مهندسي ترافيک و مهندسي شهري يک ضرورت است و کميسيون ماده 100 بايد با آگاهي از آثار ترافيکي تخلفات ساختماني رأي صادر کند.
وي ادامه داد : توسعه حملونقل عمومي ضروري است. طبق اسناد بالادستي، 75 درصد سفرها بايد با حملونقل عمومي انجام شود، در حالي که اکنون 56 درصد سفرها با خودرو شخصي است.
شهر سالم، برنامهها و اميد
رضي منش در پايان با اشاره به تجربه موفق شهر سهند بهعنوان شهر سالم گفت: استان آذربايجان شرقي داراي برنامههاي مدون در حوزه ترافيک و سلامت شهري است و اميدواريم با همکاري دستگاهها و همراهي مردم، اين برنامهها بهطور کامل اجرا شود.