سهيلا عباسپور/ در دنياي امروز، اطلاعات ديگر فقط خبر نيست؛ ابزار قدرت است. شبکه‌هاي اجتماعي، پيام‌رسان‌ها و پلتفرم‌هاي آنلاين، امکان ارتباط سريع و گسترده را فراهم کرده‌اند، اما در کنار آن، عرصه‌اي بي‌سابقه براي اطلاعات نادرست و دروغين ايجاد کرده‌اند. اين اطلاعات تنها ذهن افراد را مشوش نمي‌کند، بلکه مي‌تواند به رفتارهاي خطرناک و حتي خشونت‌آميز منجر شود.

. نمونه‌هاي واقعي از دنيا و حتي خود ما کم نيست: از شورش کنگره آمريکا تا آسيب به زيرساخت‌هاي حياتي در دوران کرونا و از همه مهمتر  آنچه از سوي  رسانه هاي معاند به قصد بر هم زدن آرامش کشور ان هم در ابعاد گسترده منتشر مي شود ، همه ناشي از همان اطلاعات نادرست است که به‌درستي کنترل و تحليل نمي شود.

چرا اطلاعات نادرست خطرناک است؟

عبارت دقيق اروپايي‌ها از اطلاعات نادرست چنين است: اطلاعاتي که غلط، گمراه‌کننده يا نادرست است و با هدف ايجاد ضرر عمومي يا سود مالي منتشر مي‌شود. به بيان ساده‌تر، وقتي کسي با انگيزه ي  سياسي يا مالي دروغ مي‌گويد و مي‌خواهد افکار عمومي را هدايت کند، ما با يک پديده ي  خطرناک روبه‌رو هستيم. اين با کسي که از سر خيرخواهي يا ناآگاهي خبري نادرست منتشر مي‌کند، متفاوت است..

نتيجه آن هم واضح است: تهديد به دموکراسي، سلامت عمومي، اعتماد اجتماعي و حتي امنيت ملي. ما با يک موج اطلاعاتي مخرب مواجهيم که مي‌تواند جامعه را قطعه‌قطعه کند و خشونت ايجاد کند.

مدل C5: پنج فاکتور که همه چيز را توضيح مي‌دهند

تحقيقات اخير، به ويژه پروژه? VIGILANT در اروپا، نشان مي‌دهد که براي درک و مقابله با اين پديده، بايد يک چارچوب جامع داشته باشيم. پژوهشگران پنج عامل اصلي را شناسايي کرده‌اند که مسير اطلاعات نادرست را شکل مي‌دهند و مي‌توانند به پيامدهاي واقعي برسند:

زمينه (Context): شرايط اجتماعي، فرهنگي، سياسي و اقتصادي، رويدادهاي مهم و روندهاي جاري. مثلاً کشورهايي که قطبي‌شده و رسانه‌ها از اعتماد عمومي برخوردار نيستند، بيشتر مستعد انتشار اطلاعات نادرست هستند.

علل (Causes): توليدکنندگان و انگيزه‌هاي آن‌ها، که مي‌تواند ايدئولوژيک يا مالي باشد. فرد يا گروهي که مي‌خواهد نفوذ يا سود شخصي داشته باشد، اطلاعات را دستکاري مي‌کند.

محتوا (Content): خود پيام يا خبر نادرست که طراحي و هدفمند شده است تا اثر خاصي داشته باشد.

پيامدها (Consequences): اثرات کوتاه‌مدت و بلندمدت بر فرد و جامعه، از باورهاي غلط تا رفتارهاي خشونت‌آميز.

چرخه تقويت (Cycle of Amplification): تعامل ميان پذيرش مخاطب، انتشار محتوا و مداخله‌هاي ممکن براي کنترل چرخه. يک پيام نادرست مي‌تواند بارها و بارها بازنشر شود و قدرتش روزبه‌روز افزايش يابد.

اين پنج عامل با هم يک شبکه  پويا و پيچيده مي‌سازند. حتي يک پيام ساده بسته به شرايط مي‌تواند پيامدهاي متفاوت داشته باشد. براي مثال، همان دروغ درباره ي  کرونا مي‌تواند در يک جامعه باعث ترس و انزوا شود و در جامعه‌اي ديگر به اعتراض و خشونت منجر شود.

اهميت فهم زمينه

در تحليل پديده‌هاي اجتماعي، زمينه مهم‌ترين چيز است. همان‌طور که پژوهش‌ها نشان مي‌دهند، کشور، دوره ي زماني، ساختار سياسي و روندهاي اجتماعي همه بر قدرت انتشار و تأثير اطلاعات نادرست اثرگذار هستند. يک اطلاعات نادرست سياسي در آمريکا با همان محتوا در آلمان اثر متفاوتي دارد؛ يکي بيشتر سياسي و جانبدارانه است و ديگري هيجاني و احساسي.

همچنين تهديدهاي ترکيبي و جنگ اطلاعاتي نشان مي‌دهد که اين پيام‌ها فقط تصادفي نيستند؛ بسياري از آن‌ها با هدف ايجاد اختلاف اجتماعي و تغيير باور عمومي برنامه‌ريزي شده‌اند

پيام به جامعه ي ايراني

براي ما ايراني‌ها، تجربه ي شبکه‌هاي اجتماعي و انتشار شايعات نشان مي‌دهد که خطر اطلاعات نادرست جدي است. هر جا که مردم به منابع رسمي اعتماد ندارند، هر جا رسانه‌ها يک‌سويه و حزبي عمل مي‌کنند، هر جا تحليل و نقد عقلاني ضعيف است، همان‌جا بستر براي خشونت و بي‌اعتمادي ايجاد مي‌شود. فهم مدل C5 به ما مي‌گويد که مبارزه با اطلاعات نادرست فقط پاک‌کردن يک پيام يا شبکه اجتماعي نيست؛ بايد همه ي  عناصر زمينه، انگيزه، محتوا و چرخه ي  انتشار را ديد و سياست‌گذاري کرد.

در نهايت، تجربه ي  جهاني نشان مي‌دهد که آگاهي، آموزش رسانه‌اي، نهادهاي پاسخگو و شفافيت، ابزار اصلي مقابله با اطلاعات نادرست هستند. بدون اين‌ها، جامعه همواره در معرض خطر تقسيم، بحران و حتي خشونت خواهد بود.

به بيان ساده، اگر ما نمي‌خواهيم اعتراضات به خشونت يا هرج و مرج ختم شود، بايد هم منشأ پيام و هم زمينه اجتماعي آن را بشناسيم و با آگاهي و سياست‌گذاري مناسب، اثر آن را کاهش دهيم.