سهيلا عباسپور ---بحث وحدت ملي در ايران، به‌ويژه در جامعه‌اي متکثر از نظر قومي و فرهنگي، همواره يکي از موضوعات حساس و در عين حال تعيين‌کننده بوده است. با اين حال، در سال‌هاي اخير يک متغير جديد به اين معادله اضافه شده که نمي‌توان آن را ناديده گرفت: فضاي مجازي. مسئله اين نيست که فضاي مجازي خوب است يا بد؛ مسئله اين است که اين فضا چگونه و با چه منطق اجتماعي و رسانه‌اي اداره و استفاده مي‌شود.

ايران جامعه‌اي چندقوميتي است و اين واقعيت نه قابل انکار است و نه لزوماً تهديدآميز. تجربه تاريخي نشان مي‌دهد که تنوع قومي، اگر در چارچوب يک هويت ملي فراگير مديريت شود، مي‌تواند به سرمايه اجتماعي تبديل شود. احساس تعلق قومي الزاماً در تضاد با هويت ملي نيست؛ تعارض زماني شکل مي‌گيرد که يکي به قيمت حذف يا ناديده‌گرفتن ديگري تقويت شود. فضاي مجازي مي‌تواند اين تعادل را برهم بزند يا به تثبيت آن کمک کند.

از يک‌سو، شبکه‌هاي اجتماعي امکان گفت‌وگوي مستقيم ميان اقوام مختلف را فراهم کرده‌اند. فاصله‌هاي جغرافيايي از ميان رفته و افراد مي‌توانند فرهنگ، زبان، سنت‌ها و تجربه‌هاي زيسته خود را با ديگران به اشتراک بگذارند. اين ظرفيت، در صورت استفاده عقلاني، مي‌تواند به افزايش شناخت متقابل، کاهش سوءتفاهم‌ها و تقويت حس تعلق ملي منجر شود؛ چيزي که رسانه‌هاي رسمي کمتر قادر به تحقق آن بوده‌اند.

اما سوي ديگر ماجرا نيز قابل چشم‌پوشي نيست. فضاي مجازي، به‌ويژه در شرايط فقدان سواد رسانه‌اي و ضعف گفت‌وگوي مدني، مستعد هيجان‌زدگي، قطبي‌سازي و برجسته‌سازي اختلافات است. شوخي‌هاي قوميتي، برچسب‌زني‌ها و روايت‌هاي ناقص، هرچند در ظاهر کم‌اهميت به نظر مي‌رسند، اما در مجموع مي‌توانند شکاف‌هاي اجتماعي را عميق‌تر کنند. اينجاست که فضاي مجازي از فرصت به مسئله تبديل مي‌شود.

نکته مهم اين است که نبايد همه آسيب‌ها را صرفاً به «دشمن» نسبت داد. هرچند اختلافات قومي و مذهبي يکي از ابزارهاي شناخته‌شده جنگ نرم است، اما بخش مهمي از مشکل به رهاشدگي فضاي مجازي، ضعف سياست‌گذاري رسانه‌اي و آموزش ناکافي کاربران بازمي‌گردد. فضايي که بدون قاعده، آموزش و مسئوليت اجتماعي رها شود، به‌طور طبيعي به سمت افراط و واگرايي حرکت مي‌کند.

وحدت ملي در عصر ديجيتال نه با سانسور به دست مي‌آيد و نه با شعار. اين وحدت، محصول اعتماد، گفت‌وگو و احساس ديده‌شدن است. رسانه‌ها و نهادهاي آموزشي بايد به‌جاي بسيج هيجاني، بر تبيين عقلاني، برجسته‌سازي مشترکات و به‌رسميت شناختن تنوع تمرکز کنند. همچنين کاربران فضاي مجازي بايد بپذيرند که کنش آن‌ها صرفاً فردي نيست و پيامدهاي اجتماعي دارد.

در نهايت، فضاي مجازي نه ناجي وحدت ملي است و نه دشمن آن. اين فضا آينه جامعه است؛ اگر جامعه گفت‌وگو، مدارا و عقلانيت را تمرين کند، فضاي مجازي نيز مي‌تواند به تقويت انسجام ملي کمک کند. در غير اين صورت، همين فضا شکاف‌هايي را بازتاب مي‌دهد که پيش‌تر در جامعه حل‌نشده باقي مانده‌اند. مسئله، خودِ تکنولوژي نيست؛ مسئله، نحوه مواجهه ما با آن است.